Dziedziczenie przez małżonka to temat, o którym rzadko myśli się w czasie przygotowań do ślubu, a który ma duże znaczenie dla przyszłości rodziny. Małżeństwo daje współmałżonkowi szczególne prawa do spadku, których nie mają osoby żyjące w związku nieformalnym. Wyjaśniamy podstawowe zasady dziedziczenia ustawowego, rolę testamentu i zachowku. To ogólne informacje – w konkretnej sprawie warto skonsultować się z notariuszem lub prawnikiem.
Dziedziczenie ustawowe
Jeśli zmarły nie zostawił testamentu, spadek dzieli się według ustawy. Małżonek jest jednym z najbliższych spadkobierców. Dziedziczy razem z dziećmi zmarłego, a gdy ich nie ma – razem z rodzicami, rodzeństwem lub ich zstępnymi. Gdy nie ma żadnych z tych krewnych, cały spadek przypada małżonkowi. Więcej o prawach małżonków przeczytacie w artykule o prawach i obowiązkach małżonków.
Małżonek i dzieci
Gdy zmarły pozostawił małżonka i dzieci, spadek dzieli się między nich w częściach równych. Udział małżonka nie może być jednak mniejszy niż jedna czwarta całości. Przykładowo: przy jednym dziecku małżonek i dziecko dziedziczą po połowie, a przy pięciorgu dzieciach małżonek otrzymuje jedną czwartą, a dzieci dzielą resztę.
Małżonek bez dzieci
Gdy zmarły nie miał dzieci, małżonek dziedziczy razem z rodzicami, rodzeństwem i zstępnymi rodzeństwa zmarłego. W takim przypadku udział małżonka wynosi połowę spadku. Druga połowa przypada pozostałym spadkobiercom. Gdy nie ma żadnych z tych osób, cały spadek przypada małżonkowi.
Wspólność majątkowa a spadek
Przy wspólności majątkowej po śmierci małżonka najpierw dzieli się majątek wspólny – zwykle po połowie. Połowa należy do żyjącego małżonka, a druga połowa wchodzi do spadku, który dzieli się między spadkobierców. Majątek osobisty zmarłego również wchodzi do spadku. Więcej przeczytacie w artykule o wspólności majątkowej.
Testament
Testament pozwala rozporządzić majątkiem inaczej niż przewiduje ustawa – na przykład przekazać więcej małżonkowi lub komuś spoza rodziny. Może być sporządzony własnoręcznie lub u notariusza. Testament notarialny daje większą pewność, że zostanie uznany. Więcej przeczytacie w artykule o testamencie po ślubie.
Zachowek
Nawet jeśli testament pomija małżonka, ma on co do zasady prawo do zachowku – części tego, co otrzymałby przy dziedziczeniu ustawowym. Zachowek chroni najbliższych przed całkowitym pominięciem. Wysokość i zasady zależą od sytuacji, dlatego w razie wątpliwości warto zasięgnąć porady prawnej.
Kiedy małżonek nie dziedziczy
Małżonek nie dziedziczy ustawowo, jeśli w chwili śmierci małżonkowie byli po rozwodzie lub w separacji orzeczonej przez sąd. Może też zostać wyłączony od dziedziczenia, jeśli zmarły wystąpił o rozwód z jego winy, a żądanie było uzasadnione. Rozdzielność majątkowa sama w sobie nie wyłącza dziedziczenia. Więcej przeczytacie w artykule o rozdzielności majątkowej.
Podatek od spadku
Małżonek należy do najbliższej rodziny, która może być zwolniona z podatku od spadków i darowizn. Warunkiem jest zwykle zgłoszenie nabycia spadku do urzędu skarbowego w określonym terminie. Osoby żyjące w związku nieformalnym nie mają tego przywileju. Więcej przeczytacie w artykule o związku nieformalnym a małżeństwie.
Najczęstsze pytania
Ile dziedziczy małżonek przy dzieciach?
Dziedziczy z dziećmi w częściach równych, ale nie mniej niż jedną czwartą spadku.
Ile dziedziczy małżonek bez dzieci?
Połowę spadku, gdy dziedziczy z rodzicami lub rodzeństwem zmarłego, a całość, gdy nie ma innych spadkobierców.
Czy rozdzielność majątkowa wyłącza dziedziczenie?
Nie. Dziedziczenie wyłącza rozwód lub orzeczona separacja.