Unieważnienie małżeństwa cywilnego to rzadka, ale ważna instytucja prawa rodzinnego. W przeciwieństwie do rozwodu nie dotyczy rozpadu związku, lecz wady, która istniała już w chwili zawarcia małżeństwa. Przyczyny są ściśle określone w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, a sprawę rozstrzyga sąd. Wyjaśniamy, kiedy unieważnienie jest możliwe i jak wygląda postępowanie. To ogólne informacje – w konkretnej sprawie warto skorzystać z pomocy prawnika.
Unieważnienie a rozwód
Rozwód orzeka się, gdy nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia. Unieważnienie dotyczy małżeństwa zawartego mimo przeszkody lub z wadą oświadczenia woli. To dwie różne drogi i nie można ich wymiennie stosować – unieważnienia nie uzyska się dlatego, że związek się nie udał. Więcej przeczytacie w artykule o prawach i obowiązkach małżonków.
Przeszkody małżeńskie
- brak wymaganego wieku – co do zasady 18 lat, z wyjątkiem zgody sądu,
- całkowite ubezwłasnowolnienie,
- choroba psychiczna lub niedorozwój umysłowy,
- pozostawanie w innym związku małżeńskim,
- pokrewieństwo w linii prostej i między rodzeństwem,
- powinowactwo w linii prostej,
- stosunek przysposobienia.
W niektórych przypadkach unieważnienie nie jest już możliwe, na przykład gdy przeszkoda ustała. Więcej przeczytacie w artykule o ślubie przed 18. rokiem życia.
Wady oświadczenia woli
Małżeństwo można też unieważnić, gdy oświadczenie o jego zawarciu złożono w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli, pod wpływem błędu co do tożsamości drugiej osoby albo pod wpływem bezprawnej groźby. W tych sytuacjach obowiązują krótkie terminy – pozew trzeba złożyć w ciągu kilku miesięcy od ustania przyczyny, a najpóźniej przed upływem trzech lat od ślubu.
Kto może złożyć pozew
Najczęściej pozew składa jeden z małżonków. Przy niektórych przyczynach, na przykład przy pozostawaniu w innym związku małżeńskim, może to zrobić także prokurator lub inna osoba, która ma w tym interes prawny. Sprawa toczy się przed sądem okręgowym. Do pozwu dołącza się odpis aktu małżeństwa i dowody na istnienie przyczyny unieważnienia.
Przebieg sprawy
Sąd przesłuchuje strony i świadków, może powołać biegłych i analizuje dokumenty. Sprawy o unieważnienie bywają długie, bo wymagają udowodnienia konkretnej przyczyny. Pozew podlega opłacie sądowej – jej aktualną wysokość warto sprawdzić przed złożeniem. W trudnej sytuacji finansowej można wnioskować o zwolnienie z kosztów.
Skutki unieważnienia
Do skutków unieważnienia stosuje się odpowiednio przepisy o rozwodzie. Sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej i alimentach na dzieci, a wspólność majątkowa ustaje. Dzieci urodzone w małżeństwie nie tracą praw – domniemanie pochodzenia od męża matki nadal działa. Osoba, która zmieniła nazwisko, może wrócić do poprzedniego, składając oświadczenie w określonym terminie. Więcej przeczytacie w artykułach o wspólności majątkowej i nazwisku panieńskim.
Unieważnienie cywilne a kościelne
Unieważnienie w sądzie powszechnym dotyczy tylko skutków cywilnych. Stwierdzenie nieważności małżeństwa sakramentalnego to odrębna procedura w sądzie kościelnym, z innymi przyczynami. Jedno nie zastępuje drugiego. Więcej przeczytacie w artykule o nieważności małżeństwa kościelnego.
Najczęstsze pytania
Kiedy można unieważnić małżeństwo cywilne?
Gdy zawarto je mimo przeszkody małżeńskiej albo z wadą oświadczenia woli, na przykład pod wpływem groźby.
Czym różni się unieważnienie od rozwodu?
Rozwód dotyczy rozpadu pożycia, a unieważnienie – wady istniejącej już w chwili zawarcia małżeństwa.
Gdzie złożyć pozew o unieważnienie małżeństwa?
W sądzie okręgowym – warto wcześniej skonsultować sprawę z prawnikiem.